Honderd dagen onderweg en toch hebben veel Nederlanders het gevoel dat er nog weinig is veranderd. Het kabinet van premier Rob Jetten probeert daadkracht uit te stralen, maar achter de schermen blijkt het een stuk ingewikkelder om plannen daadwerkelijk om te zetten in beleid.

Terwijl de druk vanuit de samenleving toeneemt en kiezers snakken naar oplossingen voor problemen zoals migratie, woningnood en personeelstekorten, klinkt op verschillende ministeries een opvallende klacht: veel ambtenaren hebben nog nauwelijks iets te doen.

Dat klinkt misschien vreemd in een tijd waarin de overheid voor enorme uitdagingen staat. Toch wijzen politieke insiders erop dat veel plannen pas kunnen worden uitgevoerd zodra er duidelijkheid is over geld, begrotingen en politieke steun. En juist daar loopt het kabinet momenteel tegen een harde realiteit aan. Verandering beloven blijkt namelijk veel makkelijker dan verandering organiseren.

Honderd dagen onderweg

Komende week zit het kabinet-Jetten honderd dagen op het pluche. In politieke termen is dat relatief kort. Grote hervormingen kosten vaak maanden of zelfs jaren voorbereiding voordat burgers er daadwerkelijk iets van merken.

Toch leeft onder veel kiezers het idee dat er inmiddels meer zichtbaar had moeten zijn. Tijdens de verkiezingscampagnes werden stevige beloften gedaan over onderwerpen die veel Nederlanders bezighouden. Denk aan migratie, bestaanszekerheid, wonen en economische groei.

Peilingen laten inmiddels zien dat het vertrouwen in het kabinet niet automatisch stijgt. Integendeel: veel kiezers beginnen zich af te vragen wanneer de beloofde veranderingen daadwerkelijk zichtbaar worden.

Dat gevoel van ongeduld wordt ook in Den Haag opgemerkt. Regeringspartijen weten dat de eerste indruk belangrijk is en proberen daarom regelmatig te benadrukken welke stappen al zijn gezet.

Migratie blijft hoofdpijndossier

Een van de onderwerpen waarop het kabinet graag resultaten laat zien, is migratie. Premier Jetten wees onlangs nog op het Europese Migratiepact dat door zowel de Tweede als Eerste Kamer is gekomen.

Volgens het kabinet vormt dat een belangrijke stap richting meer grip op migratie. Maar tegelijkertijd erkennen bewindspersonen dat burgers daar voorlopig nog weinig van merken.

Asielminister Bart van den Brink gaf zelf al toe dat oplossingen niet van vandaag op morgen zichtbaar zullen zijn. Het terugdringen van instroom, het creëren van voldoende opvangplekken en het afbouwen van dure noodopvang kost volgens hem jaren.

Daardoor ontstaat een lastig dilemma. Politici willen laten zien dat er iets gebeurt, terwijl de daadwerkelijke effecten nog ver in de toekomst liggen.

Ambtenaren wachten af

Opvallend genoeg klinkt er binnen ministeries een heel ander geluid. Volgens berichten uit Den Haag geven sommige ambtenaren aan dat zij nog relatief weinig werkzaamheden hebben gekregen die voortkomen uit nieuw beleid.

Dat heeft volgens insiders een duidelijke reden. Veel plannen kunnen pas worden uitgewerkt zodra bekend is hoeveel geld beschikbaar komt en welke politieke afspraken worden gemaakt.

Zonder begrotingsakkoord blijft veel beleid feitelijk hangen in de voorbereidende fase. Ambtenaren kunnen ideeën verzamelen, scenario’s uitwerken en onderzoeken uitvoeren, maar daadwerkelijke uitvoering blijft vaak uit.

Dat zorgt voor frustratie bij medewerkers die juist verwachtten dat een nieuw kabinet direct met grote hervormingen zou beginnen.

Minderheidskabinet maakt alles lastiger

Een belangrijke oorzaak ligt volgens politieke waarnemers bij de constructie van het huidige kabinet. D66, VVD en CDA vormen samen een minderheidscoalitie en beschikken daardoor niet over een meerderheid in het parlement.

Dat betekent dat voor veel plannen steun moet worden gezocht bij oppositiepartijen. Op papier klinkt dat als een recept voor samenwerking en compromissen. In de praktijk blijkt het echter een stuk ingewikkelder.

Oppositiepartijen hebben namelijk weinig reden om het kabinet zomaar aan successen te helpen. Zij vertegenwoordigen hun eigen achterban en willen vaak andere keuzes maken dan de regeringspartijen.

Daardoor verandert vrijwel iedere onderhandeling in een ingewikkeld politiek schaakspel.

Waarom er weinig beweegt

Volgens ervaren Haagse insiders geldt een oude politieke wet: zolang belangrijke spelers voordeel hebben bij stilstand, gebeurt er weinig.

Dat klinkt cynisch, maar veel partijen denken strategisch. Oppositiepartijen weten dat een succesvol kabinet vaak beloond wordt door kiezers. Tegelijkertijd kunnen regeringspartijen niet alles uitvoeren zonder steun van diezelfde oppositie.

Daardoor ontstaat een situatie waarin iedereen naar elkaar kijkt. Regeringspartijen hopen op medewerking, terwijl oppositiepartijen zich afvragen waarom zij concessies zouden doen.

Het resultaat is dat processen vertragen en veel plannen langer blijven liggen dan oorspronkelijk bedoeld.

Sociale zekerheid zorgt voor spanning

Een van de belangrijkste dossiers waarop dit zichtbaar wordt, is de hervorming van de sociale zekerheid. Volgens het kabinet zijn veranderingen noodzakelijk vanwege vergrijzing, personeelstekorten en oplopende uitgaven.

De coalitie wil Nederland voorbereiden op de toekomst en zoekt daarvoor steun bij vakbonden en maatschappelijke organisaties. Maar juist daar ontstaan problemen.

Vakbonden vertegenwoordigen werknemers die vooral belang hebben bij behoud van bestaande rechten en regelingen. Voor hen is het lastig om akkoord te gaan met hervormingen die mogelijk als verslechtering worden gezien.

Daardoor verlopen gesprekken moeizaam en blijft een doorbraak voorlopig uit.

Onderhandelingen verlopen stroef

Ook de onderhandelingen over de begroting verlopen volgens Haagse bronnen ingewikkeld. Hoewel er in de Tweede Kamer soms mogelijkheden lijken voor samenwerking, ligt dat in de Eerste Kamer vaak anders.

Partijen als GroenLinks-PvdA, PVV en andere oppositiefracties stellen stevige eisen in ruil voor hun steun. Die eisen botsen regelmatig met de wensen van de coalitie.

Daardoor ontstaat een situatie waarin vrijwel ieder compromis voor minstens één partij moeilijk verteerbaar wordt. Wat voor de ene partij acceptabel lijkt, is voor een andere partij onbespreekbaar.

Dat maakt het bereiken van overeenstemming bijzonder lastig.

Kiezers willen resultaten

Ondertussen groeit het ongeduld onder burgers. Veel Nederlanders hebben het gevoel dat grote problemen al jarenlang worden besproken zonder dat er echte oplossingen komen.

Woningnood, migratie, zorgkosten en personeelstekorten staan al jaren hoog op de politieke agenda. Toch ervaren veel mensen weinig verbetering in hun dagelijks leven.

Voor het kabinet vormt dat een uitdaging. Politici weten dat vertrouwen niet wordt gewonnen met rapporten, overlegtafels of intentieverklaringen. Uiteindelijk willen kiezers concrete resultaten zien.

En juist die resultaten laten voorlopig nog op zich wachten.

De wereld verandert snel

Volgens coalitiepartijen maakt de internationale situatie het extra belangrijk om snel te handelen. Zij wijzen op economische onzekerheid, geopolitieke spanningen en technologische ontwikkelingen zoals kunstmatige intelligentie.

Bedrijven maken voortdurend nieuwe keuzes over investeringen en vestigingslocaties. Daarnaast verandert de arbeidsmarkt in hoog tempo door automatisering en digitalisering.

Volgens regeringspartijen kan Nederland zich niet veroorloven om stil te blijven staan. Toch blijkt het politieke proces vaak veel trager dan de ontwikkelingen in de samenleving.

Daardoor groeit de druk om sneller tot besluiten te komen.

Politieke werkelijkheid is hard

De eerste honderd dagen van het kabinet hebben volgens veel waarnemers vooral één belangrijke les opgeleverd. Het verschil tussen campagne voeren en regeren blijkt enorm.

Tijdens verkiezingen kunnen partijen relatief eenvoudig beloven dat problemen worden opgelost. Zodra zij daadwerkelijk aan de macht komen, worden zij geconfronteerd met wetten, procedures, coalitieafspraken en politieke tegenstanders.

Daarbij blijkt vrijwel ieder dossier complexer dan vooraf gedacht. Wat op papier eenvoudig lijkt, verandert in de praktijk vaak in maandenlange onderhandelingen.

Dat betekent niet automatisch dat er niets gebeurt, maar wel dat veranderingen meestal veel langzamer verlopen dan burgers hopen.

Komende maanden cruciaal

Voor het kabinet-Jetten worden de komende maanden daarom bijzonder belangrijk. Binnen de coalitie leeft het besef dat honderd dagen niet genoeg waren om het verschil te maken.

Het komende halfjaar moet volgens verschillende Haagse bronnen laten zien of de regering daadwerkelijk in staat is om doorbraken te forceren. Alleen dan kunnen kiezers overtuigd raken dat de gekozen koers werkt.

Lukt dat niet, dan dreigt het beeld te ontstaan dat ook dit kabinet vooral veel praat maar weinig verandert. En juist dat scenario willen de regeringspartijen koste wat kost voorkomen.

Voorlopig blijft de politieke machine draaien, worden onderhandelingen voortgezet en wachten veel ambtenaren op het moment waarop plannen eindelijk kunnen worden omgezet in concreet beleid. De grote vraag is niet langer óf het kabinet wil veranderen, maar vooral of het erin slaagt die veranderingen daadwerkelijk van de grond te krijgen.