VWS-minister Sophie Hermans sprak op een zorgcongres in Berlijn opvallend stevig over de noodzaak van gezonde jongeren voor Defensie. In haar toespraak op het Hauptstadtkongress stelde zij dat een gezonde bevolking nodig is om de samenleving overeind te houden als het misgaat. Maar de directe link tussen volksgezondheid en Defensie maakt haar toespraak ook politiek gevoelig. In Den Haag wordt namelijk momenteel gewerkt aan een ‘escalatieladder’ voor de invoering van de dienstplicht van jongeren.

Hermans sprak in Berlijn niet op een defensiecongres, maar op een zorgcongres. Juist daarom vallen haar woorden op.

‘Grote crisis kan fundamenten doen wankelen’
Hermans begon haar verhaal met een bekend probleem. De zorg moet goed, toegankelijk en betaalbaar blijven. Maar Nederland vergrijst. Er zijn minder mensen om meer zorg te leveren. Daardoor staat het systeem al onder druk.

Volgens de minister wordt die opgave nog zwaarder als Nederland te maken krijgt met een grote crisis. “De pijnlijke waarheid is: een grote crisis kan de fundamenten van de samenleving aan het wankelen brengen. En daarmee ook onze gezondheidszorg.” Daarbij verwees ze onder meer naar de coronaperiode.

Gezonde generatie als onderdeel van weerbaarheid
Daarna trok Hermans het onderwerp breder. Volgens haar begint veerkracht al bij de geboorte. Gezonde baby’s en kinderen die veel bewegen, gezond eten en worden beschermd tegen bijvoorbeeld vapes, zouden later bijdragen aan een sterke samenleving. “Mensen die lichamelijk en geestelijk fit zijn, zorgen voor een veerkrachtige samenleving.”

Dat past bij de bredere lijn van VWS. In het introductiedossier van het ministerie wordt Nederland omschreven als “gezond, fit en veerkrachtig”. Gezonde jongeren doen het volgens VWS beter op school. Gezonde mensen werken vaker, doen vaker vrijwilligerswerk en kunnen beter voor anderen zorgen.

Maar in Berlijn kreeg die preventieboodschap een extra lading. Hermans plaatste gezondheid niet alleen in het kader van zorg en welzijn, maar ook in het kader van crisis, veiligheid en militaire paraatheid.

Zorg en militairen
Hermans verwees expliciet naar een militaire oefening die zij eerder in Duitsland bezocht. Daar werkten zorgmedewerkers samen met militairen aan medische zorg tijdens een gewapend conflict. “Ik zag er hoe belangrijk het is om goed voorbereid zijn op ieder mogelijk scenario”, zei Hermans.

Volgens haar moet Nederland snel kunnen opschalen om acute zorg te leveren aan grote aantallen patiënten bij een crisis. “Want juist bij rampspoed is het cruciaal dat de zorg toegankelijk blijft.”

Defensie zelf omschreef de oefening Fighter Lion als een training waarin drones, innovaties, industrie en een volledige medische keten samenkomen. De landmacht liet daar zien hoe “veiligheid en zorg hand in hand gaan in een modern gevechtsveld”. Daarmee schuiven zorg en krijgsmacht dichter naar elkaar toe.

Dienstplicht en werving van jongeren
Die woorden komen op een moment dat Defensie hard zoekt naar personeel. Sinds september 2025 krijgen 17-jarigen bij de dienstplichtbrief ook een enquête van Defensie. Die moet jongeren wijzen op mogelijkheden om bij de krijgsmacht te werken.

De dienstplicht is in Nederland nooit afgeschaft. Alleen de opkomstplicht is sinds 1997 opgeschort. Jongeren worden dus nog altijd geregistreerd, maar hoeven niet op te komen. Tegelijk groeit het Dienjaar Defensie. Dat is vrijwillig, maar bedoeld om jongeren laagdrempelig kennis te laten maken met de krijgsmacht. Defensie wil in 2030 naar 100.000 mensen. Ook werkt het kabinet aan een ‘escalatieladder’ voor de invoering van de dienstplicht van jongeren.

In dat licht klinken woorden over gezonde, fitte en zelfredzame jongeren voor sommige Nederlanders minder onschuldig. Zeker als ze worden gekoppeld aan “ieder mogelijk scenario”, rampspoed en medische zorg op een modern gevechtsveld.

Miljarden voor Defensie
Ook financieel verschuift er veel. Op de NAVO-top van juni 2025 is afgesproken dat de defensie-uitgaven richting 3,5 procent van het bbp moeten groeien. Dat kan op termijn om tientallen miljarden extra gaan.

In het publieke debat worden bedragen genoemd van 16 tot 19 miljard euro extra per jaar. Daarmee krijgt het thema veiligheid steeds meer gewicht in de rijksbegroting. Geld, mensen en beleid bewegen richting Defensie.

De speech van Hermans past daardoor in een bredere ontwikkeling. Niet alleen Defensie spreekt over paraatheid en weerbaarheid. Ook VWS gebruikt die taal steeds nadrukkelijker.

Ook bezoek aan WHO-pandemiehub

Opvallend is dat Hermans tijdens hetzelfde bezoek aan Berlijn ook langs ging bij de WHO Hub for Pandemic and Epidemic Intelligence. Daar werd gesproken over uitbraken zoals ebola en hantavirus, internationale samenwerking, data, innovatie en pandemische paraatheid.

Volgens de WHO draaide het bezoek om “public health intelligence” en betere voorbereiding op gezondheidscrises. Voor voorstanders is dat logisch na corona. Voor critici roept het juist argwaan op. De combinatie van pandemiebeleid, internationale organisaties, datanetwerken, crisisrespons en militaire weerbaarheid voedt bij hen de vrees dat volksgezondheid steeds meer onderdeel wordt van een groter veiligheidsapparaat.