Meer dan twintig jaar na zijn dood blijft Pim Fortuyn de Nederlandse politiek achtervolgen als een geest die weigert te verdwijnen. Zijn woorden, zijn stijl, zijn felle aanvallen op de gevestigde orde en zijn plotselinge opkomst vormen nog altijd een breekpunt in de moderne Nederlandse geschiedenis. Maar juist nu laait een nieuwe discussie op: wie mag beschikken over oude televisiebeelden van Fortuyn, en wie bepaalt of die beelden opnieuw gebruikt mogen worden?

Volgens de stelling die nu rondgaat, mogen NPO-omroepen van D66-minister Rianne Letschert oude tv-fragmenten met Pim Fortuyn blijven tegenhouden voor hergebruik. Voor critici is dat een explosief signaal. Want als publieke omroepen, gefinancierd met publiek geld, kunnen bepalen welke historische beelden wel of niet opnieuw zichtbaar worden, dan rijst een ongemakkelijke vraag: van wie is het publieke geheugen eigenlijk?

Voorstanders van de huidige lijn zullen zeggen dat dit niets met censuur te maken heeft. Televisiefragmenten zijn vaak beschermd door auteursrecht, portretrecht, contracten, licenties en journalistieke afspraken. Een archief is geen grabbelton waar iedereen onbeperkt uit kan nemen. Omroepen moeten rekening houden met makers, presentatoren, geïnterviewden, context en mogelijke misbruik van beelden.

Maar voor tegenstanders klinkt dat allemaal te netjes, te technisch, te bestuurlijk. Zij zien iets groters: een publieke omroep die op kostbare historische momenten aanwezig was, die beelden maakte met geld van de samenleving, maar daarna als poortwachter optreedt wanneer anderen die beelden opnieuw willen gebruiken. Zeker wanneer het gaat om Pim Fortuyn, een man die zelf zijn politieke carrière bouwde op het doorbreken van taboes en het aanvallen van gesloten instituties, voelt dat voor velen als wrange ironie.

Fortuyn was geen gewone politicus. Hij was een politieke aardbeving. Hij veranderde de toon van het land, brak door de muren van het nette Haagse overleg en sprak rechtstreeks tot kiezers die zich genegeerd voelden. Sommigen zagen in hem een bevrijder van het publieke debat. Anderen zagen een gevaarlijke populist die Nederland ruwer en harder maakte. Maar over één ding zijn vriend en vijand het eens: Fortuyn hoort bij de Nederlandse geschiedenis.

Juist daarom is de vraag naar toegang tot zijn oude televisiefragmenten zo gevoelig. Want geschiedenis leeft niet alleen in boeken, rapporten en parlementaire verslagen. Geschiedenis leeft in beelden. In gezichtsuitdrukkingen. In stilte na een scherpe uitspraak. In de spanning van een debatstudio. In de manier waarop presentatoren reageerden, tegenstanders keken en het publiek voelde dat er iets kantelde.

Als zulke beelden moeilijk toegankelijk blijven, ontstaat het risico dat nieuwe generaties Fortuyn vooral leren kennen via samenvattingen, meningen en politieke karikaturen. De ene kant maakt hem tot martelaar. De andere kant maakt hem tot waarschuwing. Maar wie de originele beelden niet kan zien, kan minder goed zelf oordelen.

Daar ligt de kern van het debat. Het gaat niet alleen om Pim Fortuyn. Het gaat om de vraag hoe Nederland omgaat met zijn eigen politieke verleden. Moeten publieke archieven zo open mogelijk zijn, juist omdat ze met gemeenschapsgeld zijn opgebouwd? Of mogen omroepen zelf streng blijven bepalen wat opnieuw gebruikt wordt, om misbruik, knip-en-plakpropaganda en contextverlies te voorkomen?

Die laatste zorg is niet onzin. In het tijdperk van sociale media kan een fragment van tien seconden een heel leven krijgen buiten zijn oorspronkelijke context. Een debat uit 2002 kan worden gebruikt als wapen in een conflict van 2026. Een scherpe uitspraak kan worden opgeblazen, geknipt, geplakt en verspreid zonder uitleg. Omroepen vrezen mogelijk dat hun archief niet wordt gebruikt om geschiedenis te tonen, maar om politieke munitie te leveren.

Toch blijft de tegenvraag hardnekkig: is dat voldoende reden om toegang te beperken? Een democratische samenleving kan niet alleen veilige, gemakkelijke en goedgekeurde herinneringen bewaren. Juist ongemakkelijke beelden moeten zichtbaar kunnen blijven. Niet omdat iedereen Fortuyn moet bewonderen, maar omdat een volwassen land zijn eigen verleden onder ogen moet durven zien.

Critici van D66 zullen deze kwestie ongetwijfeld groter maken dan archiefregels. Voor hen past het in een breder beeld: een bestuurlijke elite die graag spreekt over openheid, maar in de praktijk gevoelige thema’s in handen houdt van instituties. Zij zullen vragen waarom een partij die democratische vernieuwing predikt, niet veel harder kiest voor maximale toegankelijkheid van historisch materiaal.

Aanhangers van D66 en de publieke omroep zullen dat beeld afwijzen. Zij zullen zeggen dat het niet gaat om het uitwissen van Fortuyn, maar om regels die voor iedereen gelden. Niet elke weigering is censuur. Niet elk archiefbeleid is een complot. En niet ieder beschermd fragment is een bewijs dat de waarheid wordt tegengehouden.

Maar politiek draait niet alleen om regels. Politiek draait ook om vertrouwen. En precies daar begint het te knellen. Wanneer burgers het gevoel hebben dat publieke instellingen hun eigen geschiedenis afschermen, groeit de verdenking dat er meer speelt. Zeker bij een figuur als Fortuyn, die symbool staat voor de botsing tussen burgerwoede en gevestigde macht, kan elk gesloten archief aanvoelen als een gesloten deur in het gezicht van de samenleving.

De oplossing ligt waarschijnlijk niet in wilde beschuldigingen, maar in radicale helderheid. Leg uit waarom bepaalde fragmenten niet vrijgegeven worden. Maak onderscheid tussen commercieel misbruik, journalistiek hergebruik, onderwijs, onderzoek en documentaire productie. Zorg voor duidelijke procedures, redelijke tarieven en een onafhankelijke toets wanneer publieke omroepen weigeren. En erken dat beelden die met publiek geld zijn gemaakt een bijzondere publieke waarde hebben.

Want dit debat zal niet verdwijnen. Fortuyn is te belangrijk, te controversieel en te diep verweven met de moderne Nederlandse politiek. Zijn stem blijft rondzingen omdat de vragen die hij stelde nog altijd leven: wie wordt gehoord, wie beslist, wie bepaalt de grenzen van het debat?

Als oude beelden van hem achter gesloten deuren blijven, zullen critici blijven roepen dat het publieke geheugen wordt bewaakt door dezelfde instituties die Fortuyn ooit uitdaagde. Als de beelden zonder context worden vrijgegeven, dreigt de geschiedenis te worden platgeslagen tot politieke strijdkreten.

Nederland staat dus voor een keuze. Niet tussen Fortuyn verheerlijken of verzwijgen, maar tussen angstig beheren en volwassen herinneren.

Want een land dat zijn geschiedenis opsluit, verliest langzaam het vermogen om zichzelf te begrijpen.
En een democratie die haar verleden alleen via poortwachters toont, moet niet verbaasd zijn als burgers vragen: wat mogen wij niet zien?